Dzieci i młodzież mogą doświadczać trudności, których nie zawsze potrafią nazwać ani wyrazić. Zmiany w zachowaniu, problemy ze snem, lęk, obniżony nastrój, trudności w relacjach czy funkcjonowaniu w szkole mogą być sygnałem, że potrzebne jest dodatkowe wsparcie. O tym, czym jest Ośrodek Środowiskowej Opieki Psychologicznej i Psychoterapeutycznej dla Dzieci i Młodzieży w CPZ Dormed, z jakimi trudnościami zgłaszają się młodzi pacjenci, kiedy warto skonsultować się ze specjalistą i jak ważną rolę w procesie pomocy odgrywają rodzice, rozmawiamy z Martą Teterwak – psycholog, psychoterapeutką i kierowniczką Ośrodka.
Czym jest Ośrodek Środowiskowej Opieki Psychologicznej i Psychoterapeutycznej dla Dzieci i Młodzieży w CPZ Dormed i co w praktyce oznacza, że działa on na I poziomie referencyjnym w ramach NFZ?
Marta Teterwak: Psychiatria dzieci i młodzieży od 2020 roku przeszła istotną reorganizację. System pomocy został podzielony na trzy poziomy referencyjne, co miało między innymi ułatwić dzieciom, młodzieży i ich rodzinom dostęp do odpowiedniej formy pomocy.
Ośrodki Środowiskowej Opieki Psychologicznej i Psychoterapeutycznej dla Dzieci i Młodzieży stanowią placówki I poziomu referencyjnego. Są miejscem, do którego można zgłosić się w sytuacji pojawienia się trudności emocjonalnych, psychicznych lub problemów w codziennym funkcjonowaniu.
W naszych placówkach pracują między innymi psychologowie, psychoterapeuci oraz terapeuci środowiskowi. Zadaniem placówki jest przede wszystkim rozpoznanie doświadczanych przez dziecko lub nastolatka trudności oraz udzielenie odpowiedniej pomocy. W zależności od potrzeb może ona obejmować zarówno pracę z samym pacjentem, jak i wsparcie jego rodziny oraz środowiska, w którym funkcjonuje.
Jedną z cech placówek I poziomu jest możliwość pracy w codziennym środowisku pacjenta. Oznacza to, że współpraca może odbywać się nie tylko w placówce, ale również – w zależności od potrzeb i możliwości – w środowisku rodzinnym, szkolnym czy innym otoczeniu dziecka.
Do placówki I poziomu można zgłosić się bez skierowania. Szczegółowe zasady dotyczące zgody na udzielanie świadczeń zależą natomiast między innymi od wieku pacjenta i jego sytuacji prawnej.
Z jakimi problemami i trudnościami najczęściej zgłaszają się do Dormedu dzieci i młodzież? Czy w ostatnich latach zauważyła Pani zmianę w rodzaju problemów, z którymi młodzi ludzie potrzebują pomocy?
Wachlarz trudności, z którymi zgłaszają się nasi pacjenci, jest bardzo szeroki. Wynika to między innymi z dużej różnorodności wieku oraz etapów rozwojowych, na których znajdują się dzieci i młodzież. Warto dodać, że obejmujemy pomocą dzieci już od okresu niemowlęcego, a także młodych ludzi do 21. roku życia.
W zależności od wieku i sytuacji dziecka mogą to być między innymi trudności związane z:
- wypróżnianiem i treningiem czystości,
- zasypianiem i snem,
- szeroko rozumianym stresem,
- samooceną i poczuciem własnej wartości,
- lękiem,
- złością i regulacją emocji,
- wyrażaniem emocji i rozpoznawaniem własnych potrzeb,
- zachowaniami kompulsywnymi,
- jedzeniem i relacją z jedzeniem,
- zachowaniem oraz rozumieniem i przestrzeganiem norm społecznych,
- relacjami w rodzinie i wśród rówieśników,
- przeżywaniem żałoby, zarówno po nagłej stracie, jak i w sytuacji przedłużających się trudności związanych ze stratą,
- obniżonym nastrojem i objawami depresyjnymi,
- nadpobudliwością i trudnościami z koncentracją,
- uzależnieniami i zachowaniami ryzykownymi.
To oczywiście tylko część trudności, z którymi zgłaszają się do nas dzieci i młodzież. Są one bardzo różnorodne i często wynikają zarówno z intensywnych zmian rozwojowych, indywidualnych potrzeb dziecka, jak i z sytuacji rodzinnej, szkolnej czy szerzej – środowiska, w którym dziecko funkcjonuje.
Od początku funkcjonowania placówki, czyli od 2020 roku, nadal sporą grupę naszych pacjentów stanowią dzieci i młodzież, u których wcześniej nie rozpoznano trudności związanych między innymi z ADHD czy spektrum autyzmu. W ostatnim czasie mam również wrażenie, że zwiększyła się liczba pacjentów poniżej 5. roku życia. Może to mieć związek między innymi z większą świadomością rodziców dotyczącą rozwoju dzieci oraz stopniowym odchodzeniem od przekonania, że korzystanie z pomocy psychologa jest czymś stygmatyzującym.
Warto również wspomnieć o pacjentach, którzy doświadczają różnego rodzaju traum, między innymi traum relacyjnych czy rozwojowych. Coraz częściej zgłasza się także młodzież, która potrzebuje wsparcia w związku z pytaniami i trudnościami dotyczącymi własnej tożsamości, w tym tożsamości seksualnej.
Jakie zachowania lub zmiany w funkcjonowaniu dziecka powinny zaniepokoić rodzica i skłonić go do konsultacji ze specjalistą?
Myślę, że przede wszystkim warto zwracać uwagę na wyraźne i utrzymujące się zmiany w zachowaniu lub funkcjonowaniu dziecka, szczególnie jeśli pojawiają się nagle i trudno znaleźć dla nich wyjaśnienie w sytuacji, w której dziecko aktualnie się znajduje.
Niepokój rodzica może budzić na przykład wyraźne wycofanie się z kontaktów z rodziną lub rówieśnikami, częstsze zamykanie się w pokoju, rezygnowanie z aktywności, które wcześniej sprawiały dziecku przyjemność, nagłe pogorszenie funkcjonowania w szkole, problemy ze snem lub jedzeniem, nasilona drażliwość, wybuchy złości czy zachowania agresywne.
Sygnałem może być również pojawienie się zachowań, których wcześniej nie obserwowaliśmy, takich jak nasilone obgryzanie paznokci, różnego rodzaju zachowania kompulsywne czy wyraźnie zwiększone napięcie i lęk.
Nie oznacza to oczywiście, że każde z tych zachowań samo w sobie jest powodem do niepokoju. Dzieci przeżywają różne emocje i przechodzą przez kolejne etapy rozwoju. Ważny jest przede wszystkim kontekst, nasilenie i czas trwania zmiany oraz to, czy zaczyna ona utrudniać dziecku codzienne funkcjonowanie.
I przede wszystkim – rodzic nie musi czekać, aż trudność stanie się bardzo poważna. Jeżeli coś w zachowaniu dziecka wyraźnie nas niepokoi i mamy poczucie, że sami nie potrafimy tego zrozumieć albo sobie z tym poradzić, warto skonsultować się ze specjalistą i po prostu o tym porozmawiać.
Jak odróżnić naturalne trudności związane z dorastaniem, buntem czy gorszym nastrojem od sytuacji, w której dziecko rzeczywiście potrzebuje profesjonalnej pomocy?
Myślę, że jest to bardzo ważne pytanie, które zadaje sobie wielu rodziców dzieci i nastolatków. Dorastanie rzeczywiście wiąże się z dużą liczbą zmian, wahaniami nastroju, potrzebą autonomii czy czasami zachowaniami, które dla rodzica mogą być trudne.
Moim zdaniem warto zwrócić uwagę przede wszystkim na kilka rzeczy.
Po pierwsze – czas trwania i utrzymywanie się trudności. Jeżeli zmiana nastroju czy zachowania utrzymuje się przez dłuższy czas i nie obserwujemy poprawy, warto się temu przyjrzeć. Nie ma jednak jednej konkretnej granicy czasowej, po której należy zgłosić się do specjalisty. Jeśli trudności są bardzo nasilone albo szybko się pogłębiają, nie warto czekać.
Po drugie – nasilenie objawów i ich narastanie. Jeżeli z czasem jest coraz trudniej, dziecko coraz bardziej się wycofuje, przestaje robić rzeczy, które wcześniej sprawiały mu przyjemność, albo pojawiają się problemy z nauką, snem, jedzeniem czy relacjami, jest to sygnał, którego nie powinniśmy ignorować.
Po trzecie – wpływ trudności na codzienne funkcjonowanie. To chyba jedno z ważniejszych kryteriów. Jeżeli zachowanie lub samopoczucie dziecka zaczyna znacząco utrudniać mu funkcjonowanie w domu, szkole czy w relacjach z rówieśnikami, warto skonsultować się ze specjalistą.
Istotne jest również wykluczenie przyczyn somatycznych. Niektóre zmiany w zachowaniu czy samopoczuciu mogą mieć podłoże medyczne, dlatego w razie wątpliwości warto również skonsultować się z lekarzem.
Co może zrobić rodzic, jeśli widzi, że z dzieckiem dzieje się coś niepokojącego, ale ono samo nie chce rozmawiać ani zgodzić się na spotkanie z psychologiem?
Zasada „nic na siłę” jest tutaj bardzo ważna. Warto pamiętać, że spotkanie z psychologiem nie powinno być dla dziecka karą ani obowiązkiem, ale możliwością i szansą na uzyskanie pomocy w trudnościach, z którymi samo może nie wiedzieć, jak sobie poradzić.
W pierwszej kolejności warto spokojnie porozmawiać z dzieckiem o tym, dlaczego nie chce spotkać się ze specjalistą. Czasami za taką odmową stoi lęk przed otwarciem się przed obcą osobą, trudne wcześniejsze doświadczenia, obawa przed oceną albo przekonanie, że rozmowa z psychologiem i tak niczego nie zmieni. Samo poznanie przyczyny odmowy może być już ważnym krokiem.
Można również zaproponować dziecku pierwsze spotkanie jako pewnego rodzaju próbę – bez zakładania z góry, że będzie ono musiało od razu rozpocząć terapię. Dziecko może sprawdzić, jak się czuje w kontakcie ze specjalistą i czy jest to dla niego bezpieczna przestrzeń.
W niektórych sytuacjach pomocne może być również zaproponowanie spotkania w środowisku domowym. Dla części dzieci, szczególnie przy pierwszym kontakcie, własne otoczenie może być mniej stresujące niż gabinet.
Bywa jednak, że mimo tych możliwości dziecko nadal nie chce się pojawić. Wtedy warto pamiętać, że również konsultacja samego rodzica może być bardzo pomocna. Rodzic może opowiedzieć specjaliście o tym, co obserwuje, uzyskać wskazówki dotyczące dalszego postępowania i zastanowić się, jak rozmawiać z dzieckiem, żeby nie zwiększać jego oporu.
Ważne jest jednak, żeby nie traktować odmowy dziecka jako końca możliwości uzyskania pomocy. Czasami pierwszym krokiem do pomocy dziecku jest właśnie pomoc i wsparcie dla jego rodzica.
Jakie formy pomocy oferuje Ośrodek?
Nasza oferta, między innymi ze względu na zmiany wprowadzane przez Narodowy Fundusz Zdrowia, jest dość dynamiczna i może się zmieniać. Aktualnie możemy zaproponować naszym pacjentom kilka różnych form pomocy, dobieranych w zależności od ich potrzeb.
Pierwszym etapem są porady psychologiczne diagnostyczne, które mogą obejmować również przeprowadzenie odpowiednich testów. Podczas spotkań zbieramy szczegółowy wywiad dotyczący rozwoju i aktualnych trudności pacjenta, poznajemy jego sytuację oraz potrzeby. Następnie wspólnie ustalamy cele pracy i plan dalszego postępowania.
Oferujemy również porady psychologiczne, czyli spotkania z psychologiem, których celem jest udzielenie pacjentowi odpowiedniego wsparcia zgodnie z ustalonym planem.
Kolejną formą pomocy jest psychoterapia indywidualna, prowadzona przez naszych psychoterapeutów. W zależności od potrzeb pacjenta możliwa jest również psychoterapia rodzinna, w której uczestniczą członkowie rodziny, oraz psychoterapia grupowa, prowadzona przez jednego lub dwóch terapeutów. Programy naszych grup są na bieżąco rozwijane i dostosowywane do potrzeb pacjentów.
Ważnym elementem naszej pracy są również sesje wsparcia psychospołecznego. Mogą one być kierowane do samego dziecka lub nastolatka, ale również do jego rodziców, rodziny czy innych osób stanowiących dla niego ważne źródło wsparcia. W ramach takich spotkań możliwa jest między innymi psychoedukacja, pomoc psychologiczna, poradnictwo rodzinno-wychowawcze czy działania interwencyjne.
Oferujemy także wizyty domowe i środowiskowe. Jest to szczególnie ważna forma pomocy w sytuacji, kiedy trudności dziecka są mocno związane z jego codziennym środowiskiem. Terapeuta środowiskowy może pracować nie tylko z dzieckiem, ale również z jego rodziną i otoczeniem.
W sytuacjach nagłych możliwe jest również skorzystanie z interwencji kryzysowej. Jest to forma pomocy skierowana do osób znajdujących się w stanie nagłego kryzysu i nie zawsze wymaga wcześniejszej diagnozy psychologicznej. Jej celem jest przede wszystkim zapewnienie możliwie szybkiego wsparcia, uporządkowanie sytuacji, omówienie aktualnych trudności oraz wspólne ustalenie dalszych kroków.
Prowadzimy również sesje treningowe, czyli zajęcia grupowe skoncentrowane na rozwijaniu konkretnych umiejętności. Mogą być one skierowane zarówno do dzieci i młodzieży, jak i do osób z ich najbliższego środowiska. Aktualnie prowadzimy między innymi grupę dla rodziców, której celem jest wzmacnianie ich kompetencji wychowawczych.
Staramy się więc, żeby pomoc nie była jednym sztywnym rozwiązaniem dla wszystkich. W zależności od wieku pacjenta, rodzaju trudności, jego sytuacji rodzinnej i środowiskowej dobieramy taką formę wsparcia, która w danym momencie jest najbardziej adekwatna do jego potrzeb.
Jak ważna w procesie pomocy dziecku jest współpraca z rodzicami?
Współpraca z rodzicami i opiekunami jest bardzo ważnym, a często wręcz kluczowym elementem procesu pomocy dziecku. Jeżeli chcemy osiągnąć trwałą zmianę, nie zawsze wystarczy praca wyłącznie z samym dzieckiem.
Bywa tak, że trudność nie dotyczy tylko dziecka, ale również relacji czy sposobu funkcjonowania całego systemu, w którym ono żyje. Dziecko może nauczyć się nowych sposobów radzenia sobie, ale jeżeli jego otoczenie nadal będzie reagowało w sposób, który nie odpowiada jego aktualnym potrzebom, utrzymanie tej zmiany może być trudniejsze.
Chciałabym jednak bardzo podkreślić, że współpraca z rodzicem nie oznacza oceniania go ani mówienia, że robi coś źle. Rodzice zazwyczaj robią tyle, ile w danym momencie potrafią i na ile pozwalają im ich własne zasoby i doświadczenia.
Jednocześnie świat bardzo szybko się zmienia, a wraz z nim zmieniają się również potrzeby i wyzwania, z którymi mierzą się dzieci, młodzież i ich rodzice. Pamiętajmy, że dzieci nie rodzą się z instrukcją obsługi, a doświadczenia wyniesione z własnego dzieciństwa czy wcześniejsze doświadczenia rodzicielskie nie zawsze wystarczają do poradzenia sobie z nowymi trudnościami.
Dlatego tak ważna jest możliwość wspólnego przyjrzenia się temu, co dzieje się z dzieckiem i w jego otoczeniu. Czasami niewielka zmiana w sposobie komunikacji, reagowania czy stawiania granic może być dla dziecka bardzo dużym wsparciem.
Bardzo cieszy mnie również możliwość prowadzenia sesji wsparcia psychospołecznego, dzięki którym w ramach procesu pomocy dziecku możemy pracować również z jego rodzicem czy opiekunem. Pozwala to spojrzeć na trudność szerzej i wspólnie szukać rozwiązań, które będą możliwe do zastosowania także poza gabinetem – w codziennym życiu rodziny.
Jakie są największe mity i obawy rodziców związane z wizytą dziecka u psychologa lub psychoterapeuty? Co chciałaby Pani powiedzieć rodzicom, którzy wciąż wahają się przed zgłoszeniem po pomoc?
Myślę, że pomimo rosnącej świadomości nadal funkcjonuje kilka mitów i obaw związanych z korzystaniem z pomocy psychologa czy psychoterapeuty.
Czasami rodzice myślą:
„Do psychologa idzie się tylko z naprawdę poważnymi problemami”.
„Dziecko dostanie etykietę”.
„Ktoś pomyśli, że z nami jest coś nie tak”.
Albo:
„Skoro moje dziecko nie chce rozmawiać ze mną, to przecież tym bardziej nie otworzy się przed obcą osobą”.
Tymczasem spotkanie z psychologiem nie musi oznaczać, że z dzieckiem dzieje się coś bardzo poważnego. Można zgłosić się również wtedy, kiedy rodzic po prostu coś niepokoi, nie rozumie określonego zachowania dziecka albo nie wie, jak najlepiej na nie reagować.
Warto również pamiętać, że psycholog czy psychoterapeuta nie przychodzi do rodziny po to, żeby ją oceniać. Naszym zadaniem jest przede wszystkim słuchanie, zadawanie pytań i próba zrozumienia sytuacji dziecka oraz jego najbliższego otoczenia. W pracy z dzieckiem opieramy się na ciekawości i chęci zrozumienia, a nie na osądzaniu.
I jeszcze jedna rzecz – fakt, że dziecko nie rozmawia z rodzicem, nie oznacza, że nie będzie chciało porozmawiać ze specjalistą. Relacja z psychologiem jest inną relacją niż ta, którą dziecko ma z rodzicem. Czasami właśnie obecność osoby z zewnątrz pozwala powiedzieć o rzeczach, o których trudno rozmawiać w domu.
Nie ma też potrzeby czekać, aż trudność stanie się bardzo poważna. Czasami jedna konsultacja wystarczy, żeby lepiej zrozumieć sytuację i dostać wskazówki dotyczące dalszego postępowania. W innych przypadkach potrzebna będzie dłuższa pomoc. Najważniejsze jest to, że można o swoich obawach po prostu porozmawiać.
Czasami spojrzenie osoby z zewnątrz pozwala zauważyć coś, czego na co dzień, będąc bardzo blisko sytuacji, po prostu nie jesteśmy w stanie dostrzec.
Marta Teterwak – psycholog, psychoterapeutka, kierowniczka Ośrodka Środowiskowej Opieki Psychologicznej i Psychoterapeutycznej dla Dzieci i Młodzieży
Marta Teterwak jest psychologiem i psychoterapeutką, która swoje doświadczenie zawodowe zdobywa, pracując z dziećmi, młodzieżą oraz ich rodzinami. W swojej pracy szczególną uwagę poświęca budowaniu bezpiecznej i opartej na zaufaniu relacji terapeutycznej oraz dostosowaniu sposobu pracy do indywidualnych potrzeb pacjenta.
W 2024 roku ukończyła szkolenie z zakresu psychoterapii systemowej i obecnie jest w trakcie procesu certyfikacji. Swoje kompetencje zawodowe systematycznie rozwija również poprzez udział w szkoleniach, warsztatach, seminariach i konferencjach związanych z psychoterapią oraz pracą z dziećmi, młodzieżą i rodzinami.
Aktualnie podnosi swoje kwalifikacje w ramach studium psychoterapii dzieci i młodzieży, poszerzając wiedzę i umiejętności niezbędne w pracy terapeutycznej z młodszymi pacjentami.
